Ngành Gạo: Từ chạy đua sản lượng sang nâng cao giá trị
Nhìn lại hành trình phát triển, kể từ khi quay trở lại thị trường xuất khẩu vào năm 1989, gạo luôn khẳng định vị thế là mặt hàng nông sản chủ lực của Việt Nam. Ngành lúa gạo đã liên tục chinh phục các mốc kỷ lục: vượt 2 triệu tấn năm 1995, vượt 5 triệu tấn năm 2005, vượt 8 triệu tấn năm 2023 và thiết lập đỉnh lịch sử 9 triệu tấn với kim ngạch 5,67 tỷ USD vào năm 2024. Bước sang năm 2025, dù gặp thách thức do thị trường Philippines tạm dừng nhập khẩu trong 4 tháng cuối năm khiến sản lượng đạt 8,06 triệu tấn (trị giá 4,1 tỷ USD), Việt Nam vẫn vượt qua Thái Lan để vươn lên vị trí thứ 2 thế giới về xuất khẩu gạo.
Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng về sản lượng xuất khẩu hiện không còn nhiều. Phân tích về bài toán cung và cầu, ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) nhận định: "Sản lượng lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long chiếm tới 95% lượng gạo xuất khẩu cả nước hiện đã ổn định ở mức khoảng 24 triệu tấn/năm. Sau khi cân đối cho nhu cầu tiêu thụ nội địa, lượng gạo tối đa dành cho xuất khẩu chỉ khoảng 7 triệu tấn. Việc xuất khẩu vượt mốc này trong các năm qua có sự đóng góp từ nguồn gạo nhập khẩu phục vụ chế biến bún, bánh, thức ăn chăn nuôi và sản xuất bia rượu. Dù vậy, việc phụ thuộc vào nhập khẩu để gia tăng sản lượng xuất khẩu không phải là giải pháp bền vững cho cả ngành hàng. Doanh nghiệp cần cân đối nguồn gạo từ sản xuất trong nước để đảm bảo sự phát triển hài hòa, lâu dài".
Chính vì vậy, động lực cốt lõi cho năm 2026 nằm ở sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu chủng loại. Theo dữ liệu từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), nhóm gạo thơm và gạo chất lượng cao hiện đã chiếm gần 68% tổng lượng xuất khẩu. Trong đó, các dòng gạo chủ lực như Đài Thơm 8 và OM18 đạt 3,921 triệu tấn, chiếm gần 49% tổng lượng xuất khẩu. Ngược lại, nhóm gạo trắng phổ thông (IR50404, OM380, CL555) giảm mạnh chỉ còn chiếm hơn 19%.
Nhờ định hướng nâng cao chất lượng, giá xuất khẩu bình quân của gạo Việt Nam năm 2025 đạt gần 509 USD/tấn, duy trì ở mức cao hơn so với mặt bằng chung thế giới. Đặc biệt, khoảng 70 nghìn tấn gạo thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao đã chính thức được cấp Nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp". Ông Lê Thanh Tùng nhấn mạnh thêm rằng, việc dán nhãn phát thải thấp không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe mới của thị trường quốc tế mà còn là bước chuẩn bị nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trong xu thế phát triển xanh.
Mới đây, Bộ Công Thương vừa ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BCT quy định chi tiết về kinh doanh xuất khẩu gạo và cơ chế phân bổ chỉ tiêu hợp đồng tập trung. Thông tư tạo hành lang pháp lý minh bạch, ưu tiên phân bổ chỉ tiêu cho các thương nhân uy tín, đáp ứng đầy đủ điều kiện năng lực và chuẩn bị cho cơ chế đánh giá tín nhiệm doanh nghiệp trong thời gian tới.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh: "Mục tiêu xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn gạo trong cả năm 2026 là hoàn toàn khả thi. Mặc dù thị trường còn những biến động nhất định, Bộ kỳ vọng bối cảnh thương mại nửa cuối năm sẽ ổn định hơn, giá gạo xuất khẩu duy trì ở mức cao, qua đó bảo đảm hiệu quả kinh tế cho cả doanh nghiệp xuất khẩu lẫn người trồng lúa".
Khai thông thị trường trọng điểm và thâm nhập kênh phân phối cao cấp
Cùng với đổi mới sản xuất, việc mở rộng thị trường và thâm nhập sâu vào các hệ thống bán lẻ quốc tế đang tạo ra dư địa xuất khẩu mới. Vào giữa tháng 8 vừa qua, gạo ST25 do Công ty Mova Plus cung cấp đã chính thức lên kệ tại hệ thống siêu thị Selgros (CHLB Đức) thông qua chương trình Tuần hàng Việt Nam diễn ra tại Berlin.
Đánh giá về sự kiện này, ông Nguyễn Đắc Thành, Đại sứ Việt Nam tại CHLB Đức khẳng định: "Việc gạo ST25 chính thức được phân phối tại hệ thống Selgros có ý nghĩa quan trọng trong quá trình đưa nông sản chất lượng cao của Việt Nam tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng Đức. Đây là bước đi cụ thể trong định hướng chuyển từ xuất khẩu chủ yếu theo sản lượng sang chú trọng chất lượng, thương hiệu và kết nối trực tiếp với các kênh phân phối Châu Âu".
Ở góc độ nhà phân phối, ông Mario Berger, Giám đốc Selgros Berlin Lichtenberg chia sẻ rằng người tiêu dùng Đức ngày càng yêu thích các sản phẩm nông sản, thực phẩm đến từ Việt Nam và bày tỏ kỳ vọng tiếp tục mở rộng sự hợp tác. Trong khi đó, ông Lâm Hiền Hòa, Giám đốc Kinh doanh toàn cầu Công ty Mova Plus cho biết việc trở thành nhà cung cấp chính thức cho Selgros tạo tiền đề lớn để người tiêu dùng quốc tế trực tiếp trải nghiệm các sản phẩm lúa gạo chất lượng hàng đầu của Việt Nam.
Không chỉ tại Châu Âu, tại thị trường Châu Á, gạo Việt Nam cũng tiếp tục khẳng định năng lực cạnh tranh. Trong đợt đấu thầu hạn ngạch thuế quan (TRQ) lần thứ 7 năm 2026 do Tổng công ty Thương mại Nông nghiệp, Thủy sản và Thực phẩm Hàn Quốc (KAFTC) tổ chức, Việt Nam đã trúng thầu 10 nghìn tấn gạo tấm hạt dài với giá xấp xỉ 436 USD/tấn.
Để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng trong năm 2026, ngành lúa gạo đang tập trung tháo gỡ những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh. Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ngày 30/7, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) đã kiến nghị nhiều giải pháp trọng tâm.
Về thị trường, Chủ tịch VFA Đỗ Hà Nam phân tích: "Philippines hiện là thị trường lớn nhất của gạo Việt Nam, với lượng nhập khẩu đạt khoảng 2,5 triệu tấn trong 7 tháng đầu năm 2026. Tuy nhiên, những thay đổi trong chính sách quản lý nhập khẩu của phía bạn đang gây ra không ít khó khăn cho doanh nghiệp. VFA đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ động thúc đẩy cơ chế đối thoại cấp bộ và cấp hiệp hội hai nước nhằm tháo gỡ kịp thời vướng mắc, hướng tới hợp tác lâu dài".
Bên cạnh đó, ông Đỗ Hà Nam đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng thương hiệu quốc gia: "Việt Nam sở hữu những giống gạo ngon hàng đầu thế giới như ST25, Jasmine, nhưng giá xuất khẩu thực tế vẫn chưa tương xứng. Trong khi gạo Hom Mali của Thái Lan đạt mốc khoảng 1 nghìn USD/tấn thì gạo ST25 xuất khẩu sang một số thị trường mới đạt khoảng 700 USD/tấn. Nếu xây dựng thành công thương hiệu gạo quốc gia đủ mạnh, giá trị xuất khẩu và thu nhập của người trồng lúa sẽ gia tăng rõ rệt".
Ngoài ra, đại diện VFA cũng kiến nghị Chính phủ và các bộ, ngành sớm hoàn thiện chính sách tín dụng, tháo gỡ nghẽn mạch vốn lưu động cho doanh nghiệp thu mua dự trữ, điều chỉnh quy định chứng từ thanh toán trực tiếp với nông dân và đẩy nhanh tiến độ hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) để tối ưu hóa dòng tiền cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Đỗ Hương/Báo Chính Phủ
